Arti, Islami dhe puritanët





Orientalism_The Gate_sm

 

Xhodi Hysa

Kur myslimanët e gadishullit Arabik mbërritën në dyert e Shamit, Persisë apo Egjiptit pjesa dërrmuese e tyre kishin njohuri mbi qytetet e tyre. Kohë më parë ata kishin ardhur dyerve të tyre për të bërë tregti me vendasit. Ata nuk mund të konsiderohen më, siç është bërë në periudhën e themelimit të shkencave orientale, si një popullsi e izoluar nga bota përreth, nuk mund të vlerësohen si indigjenët e Australisë. Provat historike na tregojnë se këta banorë të gadishullit arabik ishin në kontakt me artin dhe format e tij në vendet përreth tyre, qoftë edhe përmes vpranisë së tyre në kryeqendrat e kulturës së kohës, gjatë udhëtimeve tregtare. Duke i njohur nga afër këto qendra, ata nuk kishin drojë të mateshin me banorët e tyre. Në përballjet midistyre ata nuk e kanë ndjerë aspak distancën kulturore. Ajo çka i ka mbushur me vetëbesim nuk ishte as jatagani i veçantë e as ndonjë armaturë speciale, përkundrazi, besimi në veten e tyre se kishin fjalën e Zotit.

Mënyra se si Islami e sheh veten e tij nuk është e kufizuar në art e retorikë. Përkundrazi Islami përshkruhet në Kuran si mënyra e duhur për të jetuar duke përmbushur premtimin hyjnor mbi ngritjen e njeriut në gradën e Mëkëmbësit të Zotit në tokë[i]. E nëse ne do të pranojmë ta shohim Islamin ashtu siç ai na vetëprezantohet, përmes Kuranit dhe Profetit, e jo sipas paragjykimeve që na imponohen, do të kishim një qasje më kuptimplotë.

Arti tradicional

Titus Burkhard shënon në një punim të tijin se “është e kotë të përpiqemi të kërkojmë në Kuran diçka të ngjashme me parimin e kompozimit që mund të përthyhet në art.” Kjo fjali na jep në mënyrë të përpiktë verdiktin që mund të zbulohet dalëngadalë nëse vështrohet me kujdes Islami. Arti tradicional shpreh marrëdhënien e njeriut me hyjnoren dhe kjo vërehet mjaft mirë që herët në artin e Mesopotamisë apo dhe Egjiptit të lashtë. Në lidhje me këtë, një nga studiuesit më të mëdhenj të fesë, filozofis, kulturës dhe artit islam, Ismail Faruk shprehet kështu: “Si egjiptianët ashtu edhe mesopotamët ndiheshin të rrethuar prej Zotit në çdo anë, për arsye se natyra i rrethonte ata. Sidoqoftë, ndërsa egjiptiani e perceptonte praninë hyjnore drejtpërdrejtë në natyrë, mesopotami e deduktonte praninë hyjnore me ndërmjetësim nga natyra[ii]. Kështu që arti, që në fillesat e veta, ishte një shprehje e transcendencës hyjnore e cila, nëpërmjet tij, kthehej në emanente. Kështu që arti në vetvete përfaqëson dhe mënyrën se si njeriu e sheh hyjnoren dhe raportin e të shenjtës me botën. E gjithë kjo na ndihmon për të kuptuar raportin e Islamit me artin.

Kur myslimanët ishin në portat e qyteteve të mëdha të lindjes, jo vetëm që ishin të njohur me kulturën dhe traditën do të gjenin aty, por ata gjithashtu nuk ishin mohues dhe përçmues të traditave të tyre. Janë të mirënjohura transmetimet profetike që u kërkojnë myslimanëve të mos përjashtojnë traditat e vendeve të tjerë. Kjo ka bërë që qasja e tyre ndaj kulturave të tjera të ishte pozitive. Jo vetëm kaq, por ata integruan në kulturën e tyre shumë prej prurjeve të huaja, duke u pasurar së tepërmi nga kjo. Ata integruan në vetvete elementë të kulturës bizantine, persiane apo edhe indiane, për të përsosur akoma më tej kulturën e tyre. Për këtë arsye, ata jo vetëm nuk i ndaluan zhvillimet e artit në vendet ku shtrinë sundimin, por përkundrazi, e përforcuan edhe më tej atë, dhe madje shtuan aty edhe përvojat e tyre. Përmes pranimit të Islamit artizani, muzikanti, arkitekti njohu për të shenjtë vetëm Zotin dhe Njëshmërinë e Tij dhe ajo çka kërkohej prej tij (edhe nga këndvështrimi Islam) ishte bukuria, e cila në thelb është një shprehje e të Vërtetës universale.

Titus Burkhard shprehet se “Ligji fetar islam nuk përcakton ndonjë formë të veçantë arti. Ai thjesht kufizon fushën e shprehjes së tij; dhe kufizimet nuk janë krijuese në vetvete.” Sipas tij, ligji fetar Islam nuk është një qasje akademike ndaj artit apo asaj që quhet art e për rrjedhojë nuk sjell kufizim, siç ndodh me çdo dogmë. Synimi i artit islam nuk ka qenë asgjë tjetër vetëm se perfeksionimi[iii] dhe tejçimi i rregullsisë hyjnore që paraqet universi, gjë të cilën Islami e vendos edhe brenda mikrokozmosit njerëzor. Mënyra se si myslimanët u përballën me traditat e ndryshme të popujve që pushtuan tregon qartazi se ata e kishin kuptuar më së miri se besimi i tyre nuk mund të ç’rrënjoste natyrshmërinë njerëzore, ndaj dhe mënyra se si u zhvillua arti Islam në raport me këto kultura tregon për universalitetin diversitetin e tij.

Një ndër fushat e artit islam që ka marrë zhvillim të madh ka qenë gjithmonë arkitektura. Pikërisht këtu myslimanët arritën të paraqesin në formën më të lartë marrëdhënien mes njeriut dhe Hyut. Ndërtimi i xhamive, por edhe i ndërtesave të tjera, i jepte mundësinë myslimanit që të paraqesë rregullsinë e tij mikrokozmike, por dhe unitetin hyjnor, përmes konstruktit arkitekturor dhe dekorimit me arabeska. Gjithashtu poeti ka prodhuar përshkrime drithëruese të hyjnores duke ruajtur në të njëjtën kohë me fanatizëm distancën prej grackës së antropomorfizimit të saj, si në metaforë ashtu edhe në përshkrimin e drejtpërdrejtë. Ndërkohë muzika ka zënë gjithnjë një vend të veçantë në artin dhe traditën e myslimanëve, duke përfshirë këtu edhe praktikat sufite të madhërimit të Zotit, të cilat përfshijnë kanë krijuar një traditë të tërë klasike në përpunimin e tingullit, si mjet të rëndësishëm në rritjen e spiritualitetit dhe shërimit të zemrës.

Transformimet moderniste

Pra perceptimi i myslimanit mbi marrëdhënien e tij me Zotin është mishëruar përmes artit, në të gjitha drejtimet e artit Islam. E njëjta gjë, mund të thuhet kudo, për artin tradicional në tërësi. Në të gjitha shoqëritë, kulturat e qytetërimet tradicionale, arti shpreh transcendencën e Hyjnores në jetën njerëzore. Kjo gjë fillon të ndryshojë vetëm në kohët moderne. Ardhja e rilindjes evropiane solli ndryshime të shumta edhe në mënyrën se si njeriu e shihte hyjnoren. Ndryshime rrënjësore fillojnë të shfaqen pikë së pari në kozmologji. Njeriu tashmë u zhvendos nga qendra e universit, dhe ai nuk ishte më objekti në funksion të të cilit ekzistonte ky univers, shkaku i ekzistencës së gjithçkasë. Kjo bëri që arti të mos vihej më në funksion të riprodhimit të raportit të njeriut me Zotin.

Në kohën e njeriut modern arti mori një tjetër qasje, atë të krijimit të njeriut i cili ishte i lirë dhe i gatshëm të kuptonte të vërtetën dhe realitetin metafizik përmes artit. Ai shihej si një mënyrë që paraqet të vërtetën relative dhe subjektive të artistit, duke u shndërruar gjithnjë e më shumë në diçka subjektive dhe sipërfaqësore. E shenjta humbet peshën e saj, duke e zbritur artin në nivele mishtore.

Arti i Krishter

Një krahasim ndërmjet qëndrimit islam dhe atij të krishterë kundrejt imazhit të njeriut do të na ndihmojë t’i qartësojmë gjërat më tej. Koncili i shtatë ekumenik e justifikoi përdorimin e ikonave në liturgji me argumentin e mëposhtëm: Zoti është i papërshkrueshëm në vetvete, por meqë Logosi hyjnor mori natyrën njerëzore, e integroi këtë të fundit në formën e saj origjinale dhe e përshkoi me bukurinë hyjnore. Duke respektuar formën njerëzore të Krishtit, arti na përkujton ne për misterin e mishërimit.

Përmes këtij pasazhi vërejmë se si krishterimi (i ndikuar fort edhe prej traditës heleno-romake në art e arkitekturë) filloi të përvetësojë një rrugë tërësisht të kundërt nga ajo e ikonoklastëve mbi pikturat që paraqisnin, jo vetëm figura njerëzore, por deri edhe figurën e Hyut, Birit të Tij e Shpirtit të Shenjtë. Megjithatë, tradita e artit të krishterë natyrisht që nuk ka filluar me koncilin e shtatë ekumenik. Për nga vetë renditja kohore ky është një koncil i hershëm, por jo aq sa fillesat e krishterimit, i cili në etapat e tij ka kaluar përmes bashkësisë hebraike (dishepujt e Jezusit me në krye Jakobin), ka vazhduar me traditën gnostike dhe së fundi me kontaktet me kulturën heleno-romake.

Sidoqoftë, nuk duhet menduar për asnjë moment se tradita e krishterë ka qenë e paprekur nga puritanët, të cilët, në një formë apo në një tjetër, kanë dashur të kthejnë në origjinën e tyre krishterimin. Shembullin e jep mjaft mirë arsyeja e mbledhjes së këtij këshilli ekumenik, i cili u mor me dënimin e herezisë së ikonoklastëve, të cilët nuk pranonin që Jezu Krishti të paraqitej në ikona apo edhe, akoma më keq, që tempulli i ri që ai ndërtoi mbi Simonin (lexo Pjetri) të vishej me ikona që paraqesin edhe vetë Hyun. Këtu ikonoklastët tentuan të ndiqnin udhën e hebrenjve, të cilët nuk guxonin të përmendnin emrin e Zotit, “Jehovah”, e jo më ta pikturonin Atë. Shumë prej grupeve puritanë të shekujve XV e tutje do të adaptonin një qasje të ngjashme ndaj ikonave dhe pikturës (ekstremi i tyre janë amishët) dhe e gjitha kjo qasje nuk ishte aspak kundër artit, sikundër mundohen sot ta paraqesin shumë njerëz, por ishte vetëm kundër imanencës që arti dhe artistët duan t’i japin hyjnores dhe konceptit të tyre mbi të shenjtën.

Përballja me modernizmin

Ajo çka sot shihet në vendet e lindjes, por edhe në Afrikën me shumicë të theksuar myslimane, – të cilat na paraqesin dendur grupe ekstremiste fetare në kërkim të një puritanizmi, – vjen kryesisht si pasojë e kolonializmit dhe induktimit përmes suporteve Made in West të kulturës liberale. E gjithë kjo bëhet nën frymën e një supremacie artificiale të pompuar nga ideologjia vlerësimit të të fortit, i cili ka të drejtë të imponojë vlerat e tij. Në të shumtën e rasteve kolonializmi është përpjekur të peshojë me kutin e tij kulturat kulturat “e nënshtruara” duke i zhvlerësuar ato krejtësisht. Për rrjedhojë ai është përpjekur t’i ndryshojë këto kultura duke shkaktuar turbullira shoqërore. Ekstremizmi dhe puritanizmi, ka qenë shpesh një mënyrë sesi njerëz e grupe të ndryshme i janë kundërvënë pushtimit kulturor kolonial. Ndryshe nga pushtimet e dikurshme myslimane, kolonizatorët modernë kanë qenë të panjohur me kulturën dhe vlerat e vendeve të kolonizuara. Kjo i bën ata të paaftë për të këmbyer vlera me vendasit, ndryshe nga çka ndodhur me pushtimet myslimane të cilët arritën të shtrijnë ndikimin e tyre kulturor në të gjithë pjesën kryesore të botës së njohur prej tyre në atë kohë, e njëkohësisht të shtrijnë vëmendjen e tyre ndaj ndikimit prej popujve të pushtuar.

Për t’ju rikthyer për të fundit herë artit islamik, duhet të kuptojmë se ai nuk është një formë e cunguar e gjallërisë apo muzës njerëzore. Fakti që arti në këndvështrimin e një myslimani, paraqet rregullsinë hyjnore brenda dhe jashtë vetes dhe njëshmërinë së Hyut e pangjashmërisë së Tij me asgjë tjetër, ai vjen si rrjedhojë nga një aprovim i unitetit hyjnor apo nga një soditje e tij. Ndërkohë që tentativa për ta pastruar botën e xhamitë nga arti nuk është gjë tjetër vetëm se tentativa për të gjymtuar hapësirën shpirtërore që Zoti i ka dhënë njeriut.



[i] Është shumë i njohur transmetimi i gruas së Profetit, e cila kur e përshkruan shprehet “Ai ishte një Kuran që ecte mbi tokë”. Shumica e dijetarëve myslimanë e kanë shpjeguar këtë hadith si një përjetësim, në kuptimin e plotë të fjalës, të fjalës Hyjnore por kjo (në kundërshtim nga Krishtërimi) nuk e bën Profetin një mishërim të fjalës Hyjnore apo të Zotit në tokë.

[ii] Transendenca Hyjnore dhe Shprehja e saj, fq. 8, Botime “Erasmusi

[iii] Profeti ka thënë: “Zoti ka urdhëruar që gjërat duhen kryer në përsosmëri.”

Comments

  • “Janë të mirënjohura transmetimet profetike që u kërkojnë myslimanëve të mos përjashtojnë traditat e vendeve të tjerë.”

    na trego ndonje te tille?

  • “edhe praktikat sufite të madhërimit të Zotit, të cilat përfshijnë kanë krijuar një traditë të tërë klasike në përpunimin e tingullit, si mjet të rëndësishëm në rritjen e spiritualitetit dhe shërimit të zemrës.”

    po per kete forme adhurimi ka ndonje tradite profetike?

  • Autori mund te pergjigjet vete, po perpunimi i tingullit si adhurim, dihet qe eshte texhvidi/tertili, dituria permbi psalmodine kuranore. Dhe dihet qe Kurani sheron zemrat

    Sa per respektimin e ‘urfit, zakoneve te popujve te tjere, meqe jemi tek arti, argumenti i pare qe me vjen ndermend, eshte hadithi ku i Derguari i Zotit (alejhi selam) kerkoi t’i dergohen banoreve te Medines njerez qe dijne te kendojne, sepse “Ensaret e pelqejne kete gje”. (tek Ibn Maxheh)

    Gjithsesi, une vete shkrimn nuk e lexova dot te plote, pasi kishte shume gabime shtypi, qe edhe mund te evitoheshin

    قَالُوا نَعَمْ قَالَ أَرْسَلْتُمْ مَعَهَا مَنْ يُغَنِّي قَالَتْ لَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ الْأَنْصَارَ قَوْمٌ فِيهِمْ غَزَلٌ فَلَوْ بَعَثْتُمْ مَعَهَا مَنْ يَقُولُ أَتَيْنَاكُمْ أَتَيْنَاكُمْ فَحَيَّانَا وَحَيَّاكُمْ

    1900 سنن ابن ماجه كِتَاب النِّكَاحِ أهديتم الفتاة قالوا نعم قال أرسلتم معها من يغني قالت لا

    المحدث الألباني خلاصة حكم المحدث حسن

  • perpunimi i tingullit si adhurim tek sufinjte nuk mjaftohet vetem me tertilin, apo recitimin melodioz te vjershave pasi nuk besoj se autori po flet per kete gje, por tek sufijte ai merr dhe formen e muzikes me vegla (deri edhe te shoqeruara me valle) dhe besoj kjo eshte ajo per te cilen flet autori, sepse kjo si forme adhurimi ne kete menyre eshte shfaqur per here te pare pikerisht tek ata,ndryshe nuk kishte pse e theksonte kete fakt per sufijte, dhe jo tertili apo texhvidi qe e ka zanafillen qe nga koha e Pejgamberit. ndaj sme duket se kjo i jep pergjigje pyetjes se me siperme.

  • Kendues. Diskutimi nese eshte e lejuar apo jo muzika (qe me duket se rreh deri diku dhe diskutimi yt) eshte nje ceshtje iktilafi mes dijetareve. Me sa di une praktikat sufiste ne madherimin e Zotit qe nderthurnin madherimin e Zotit permes teksteve poetike por duke futur ne kete mes edhe menyren e te lexuarit qe ndonjehere shoqerohej edhe me Def me se shumti.

    Natyrisht qe do me pyesesh se a eshte kjo nje menyre ne te cilen profeti a.s ka madheruar Zotin, une do te them qe nuk ka transmetime te sakta (te pakten une nuk jam ne dijeni) dhe ti do me thuash qe kjo gje eshte Bidat. Tani meseleja eshte qe une ndjek mendimin e dijetareve (si Sujuti psh) qe mendojne se ka bidate te lejaura dhe nuk ndjek mendimin e dijetareve qe thone qe te gjitha bidatet jane te ndaluara (pergjithesisht literalistet jane te tille). Keshtu qe ne komentet tona do te vazhdojme te diskutojme mbi nje mesele qe dijetaret kane shekuj qe e diskutojne.

    Ajo qe e ben praktiken sufiste (brenda kornizave te se lejuares) tradicionale eshte fakti qe sufinjte kane qene nje tarikat i ndjekur nga gati te gjithe dijetaret tradicional islam. Praktika e tyre ne kendimin e madherimit te Zotit apo edhe kercimit si per te treguar permes edhe kercimit nje raport te krijimit me Krijuesin eshte brenda hadithit ku Profeti a.s thote “Allahu eshte i bukur dhe e do te bukuren”

  • me keto justifikime dhe pas emrave te disa dijetareve te medhenje dhe opinioneve te tyre qe duhem marre me rezerva cdo kush mund te perligj shume risi ne islam. ceshtja nuk eshte ceshtje emertimesh puritan apo tradicinal (?!) dhe as literalist apo jo, ceshtje emrash filani apo fisteku, ibn tejmije apo sujuti,ceshtja eshte ceshtje kriteresh fetare te bazura fondamentalisht.
    Kater imamet e medhehebeve jane dijetare klasike tradicionale apo jO? po ata pse nuk i perkisnin ndonje tarikati sufi?! apo kriteri i klasikut dhe tradicionalit eshte ai qe ka jetur para qindra vjetsh qofte ky edhe pese apo shtate shekuj pas Profetit?! ky quhet klasik?! keshtu i bie qe pas tre mije vjetesh edhe dijetaret e sotem te quhen klasike dhe tradicionale!!!
    hadithi qe citoni ne fund ka ardhur ne kontekstin kur Profeti u pyet per veshjen, sepse me kete llogjike argumentimi i bie ti quajme te manget ata qe ishin para ketyre njerezve dhe i njihnin keto forma dhe megjithate nuk i praktikuan! te pakten kjo thuhet per ata qe i ndjekin ata sot me te ashtuquajturin epitetin zullmqare puritaniste!

  • Kush je ti qe percakton rezerva per dijetaret?
    Per kete te duhet te jesh ose me i ditur se ata, ose te pakten i barabarte.
    Ne na takon te jemi ndjekes. Nese dikush na bind me shume, ndjekim ate dhe nuk hedhim poshte te tjeret.
    Sa per klasiket, keta nuk jane te tille, pse jane te hershem, por pse i kane rezistuar koherave. Koha i sit njerezit. Po keshtu edhe dijetaret, per te njohur me te miret e me te mireve. Nese sot ka te tille, i mbetet kohes neser te tregoje se kush do te mbahet mend.

  • IMam Sujuti ne nje fetva thote:

    “Sa i përket atyre gjërave që hyjnë në kategorinë e Semaa-së, dëfrimit dhe muzikës…dhe që kryhen brenda sferës së lejueshmërisë dhe që përmes së cilës shprehet gëzimi, në kryerjen e tyre nuk ka asgjë të keqe. Në të njëjtën kohë duhet larguar nga ato gjëra që i përkasin kategorisë së haramit dhe mekruh-it. Po ashtu duhet braktisur çdo gjë është në kundërshtim me atë që është më e preferueshme (eula).”

  • e shoh qe qenka puna me citime emrash dhe citatesh te njerezve te medhenje
    ne fakt ne si te vegjel qe jemi gjithmone ne nivel emrash do te debatojme si dhe perligjur ate qe themi, gjithmone ceshtjne do ta kthejme tek emrat! Emrat per ne qofshin keta pro ose kunder jane gjithmone vendstrehimi i pare dhe i fundit i llogores sone! e cuditshme! asnjehere rregullat dhe kriteret apo argumentet!
    Te kesh rezerva ndaj disa mendimeve te disa dijetareve per ceshtje te caktuar je mendjemadh! edhe pse kjo ne fakt do te vlente edhe per ata qe nuk marrin ne konsiderate mendimin e dijetareve kundra, keshtu qe per te qene ne rregull i bie te hapim deren e relativitetit per shume gjera dhe keshtu biem rehat!
    Shkurt dhe qarte pa fjale te pergjithshme dhe jo specifike:
    sufijte p.sh tarikatet e ndryshme, mevlevij, rifai etj etj ne mjaft raste kur bejne dhiker neper teqe e shoqerojne ate me muzike dhe me vallezime, tani sipas kesaj qe citove nga Sujuti nese zbatohen ato kritere (kaq evazive dhe shume relative per cdo njerin) i bie qe ky adhurim(dhiker) qe bejne sufijte me vegla muzikore e me valle te jete i lejuar.
    Pra ti japesh dhikrit =ibadetit nje trajte te tille eshte e lejuar.

    Pyetja e bezdishme ne kete rast eshte shume e thjeshte: ka shembuj historike kjo praktike adhurimi te ngjashme para se sufijte ta fusnin ate ne mesin e muslimaneve?! a ka shembuj te tille ne kohen e Pejgamberit? te sahabeve? te tabiineve? te kater Imameve te fikhut dhe imameve te hadithit? A ka perligje nga ana e tyre nese ka pasur shembuj te tille?
    Apo pergjigja qe u mjaftove me te qe kjo e Sujutit!
    atehere me duhet te citoj imamin e Sujutit dhe nje nga imamet e ketij Umeti vleresimin e tij per kete gje:
    Shafiu ka thene: kam hasur ne Irak dicka qe i thuhej tagbir, e kishin shpikur heretiket. me te largojne njerezit nga Kurani”
    Ndersa Imam Ahmedin kur e pyten per te tha: bidat!

    Tagbiri, eshte poezi zuhdi ndaj kesaj bote e cila kendohet dhe te pranishmit i bien me shkop qypit apo jastekut duke shoqeruar ate qe kendon.

  • Your email address will not be published.