Marifeti sipas Gazaliut





Baba Rexhepi*

 

Gazaliu pasi refuzoi rrugët e ndryshme të theollogëvet, të filozofëvet dhe të batininjet, iu kthye misticizmës, të cilën e përvetoi si në njohuri ashtu dhe në veprime. Atëherë themeloi theorinë e tij mbi marifetin (njohurinë) e saj, e cila lidhet ngushtë me theorinë tjetër të tij të lumturisë. Siç shpjegon Gazaliu në librin e tij “Ihjai Ulumeddin” (Ngjallja e njohurivet fetare), marifeti është njohja së afërmi mirë e Zotit të Madh, i cili përfshin çdo gjë në Esencën e Tij, pasi çdo gjë në botë nuk është gjë tjetër veçse vepra dhe mjeshtëria e Tij. Pra, marifeti është njohja mirë e Zotit të Madh dhe e Cilësive të Tija.

Kuptimi i veprave dhe hiqmetevet të Tij nuk është gjë tjetër veçse frut i njohurivet të zemrës, që lind prej frymzimit. Kjo për disa është Parajsa vetë, ose shkaku kryesor që të shpie atje. Sa t’a zgjerojë njeriu këtë njohuri, aq më tepër i zgjerohet pjesa në Parajsë. Sipas Gazaliut, njerëzit nuk janë në një shkallë aftësie për të nxënë njohuritë. Disa janë të fortë dhe disa jo! Prandaj ai që nuk ka aftësi duhet të mjaftohet vetëm me Kuranin dhe me fjalët e urdhërat e Profetit dhe të mos shkojë më tutje dhe të merret me filozofi. Sepse të kërkojë të gjejë thelbin e parimevet fetare një njeri i thjeshtë është sikur të hyjë në detë dhe të mos dijë të notojë.

Mjerisht ka shumë njerëz të tillëqë, pa ditur mire, kërkojnë të bëjnë interpretime, ose deduktime (istidhal). Por këta bijen kurdoherë në dyshim dhe s’dalin dot kurrë prej dyshimevet. Por ka gjithashtu edhe njerëz të tjerë, të cilët nuk mjaftohen vetëm me pjesën e përciptë dhe as që sjellin bindje me interpretimet ose deduktimet e brëndëshme, por kërkojnë të ndriçohen mirë edhe me atë njohuri, të cilën Zoti ua zgjon dhe ua ndriçon, me frymëzimin e Tij, në zemrat e njerëzve të afërt të Tij. Atëherë këta njerëz, për hir të kësaj lloj njohurie, shohin Zotin me dritë të përpiktë dhe së afërmi.

Nga të gjitha këto kuptohet se, sipas Gazaliut, besimi ose jekini (parja me sy së afërmi) ka tri grada:                              a) Besimi i njerëzve të thjeshtë.                                                                                                                                                            b) Besimi i të kulturuarvet.                                                                                                                                                                  c) Besimi i të shquarvet (arifëvet).                                                                                                                                                Këto po i shpjegojmë tani me rradhë: Besimi i njerëzve të thjeshtë është besimi që ata formojnë vetëm duke parë e duke dëgjuar. Me fjalë të tjera, janë ata që besojnë vetëm ato që u shpjegohen. Një njeriu të thjeshtë sikur t’i thotë një njeri, tek i cili ka besim, se filani është në shtëpi, ai e beson menjëherë, pa bërë asnjë provë. Ky është besimi i thjeshtë. Besimi i të kulturuarvet është kur ata vijnë në përfundimin e të parëvet, pasi t’u rezultojë nga deduktimi i tyre. Domethënë i kulturuari, kur dëgjon fjalën e një njeriu që flet nga shtëpia, jep vendim dhe beson që ai njeri është në shtëpi. Besimi i të shquarvet (arifëvet) në rrugën e Zotit bazohet në parjen me sy vetë të Zotit. Këta janë si ai njeri i cili hyn në shtëpi dhe sheh me sy vetë që është njeriu brënda.

Këta që e bazojnë besimin e tyre në parjen së afërmi (jakin) Zotin, janë të dashurit e Zotit, të cilët janë pajisur, nga ana e Tij, me shkencën hyjnore (ilmi ledun). Në këtë gradë nuk mund të arrijnë kurrë njerëzit e kulturuar dhe të deduktimit. Këta duhet te heqin më parë nga kjo botë gënjeshtrat, të mos kenë asnjë marrëdhënje me atë, të lëftojnë nefsin me anën e pehrizevet dhe të rregullave mistike, dhe t’i përunjen Zotit me gjithë shpirt në këtë drejtim. Vetëm atëherë u hiqen mbulesat një nga një dhe u çelet dera e misterevet të Zotit. Atëhere mund ta shohin Zotin pa pikë dyshimi Atëherë përzihen me Atë, me gjithë kuptimin e fjalës, dhe përfitojnë për çdo gjë njohurinë e afërme dhe të vërtetën siç është, pa asnjë dyshim.

S’ka dyshim se edhe Gazaliu, që flet kështu, ia ka mbërritur kësaj grade të lartë. Shkurt, fjala e Gazaliut është se në njohurinë e afërme të Zotit, nuk mund të arrijnë as njerëzit e thjeshtë, as intelektualët dhe as filozofët. Përse kjo njohuri nuk u përngjan njohurivet të tyre. Kjo njohuri është njohuria mistike, që fitohet me anën e shijes shpirtërore dhe të zbulimevet (qeshf) të mbulesavet nga ana e Zotit Vetë.

Këtë njohuri Zoti, pa asnjë mjet, ua zbret në zemët të afërmëvet të Tij të shquar. Shëmbëlla e kësaj njohurie mund t’i shëmbëllejë njohurivet të Profetëvet, për të cilën Zoti thotë: “Ne i dhamë atij (Profetit t’onë të përunjur) njohuri nga njohuria jonë.” Dhe ky është kumtimi i Zotit (vahj) që nuk dihet as si vete në zemër dhe as nga vjen. Edhe ata që kanë këtë lloj njohuri nuk e dijnë se nga u erdhi dhe si u erdhi. Bëjnë përjashtim Profetët, të cilët, si të dërguar të Zotit, dinë vetëm se kjo është një kumtesë e Tij.

 

 

*Shkëputur nga vepra e tij “Misticizma Islame dhe Bektashizma”.

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *