Hasan Zyko Kamberi





Hafiz Ali Korça*

 

Hasani dy shekuj më parë ronte në Kolonjë, është nga fshati Starje. Ky studimet e tija, sipas zakonit t’atëherçmit, i pat bërë në Stamboll. Hasani ish një nga ulematë më të mëdhej t’asaj kohej. Parësija e Shqipërisë e nderonin me të tepër. Ky jetën e ka shkuar dyke shetitur andej e këndej nëpër qytete të Shqipërisë. Kudo që shkonte Hasanin e pritnin si ujën e frohët edhe grumbullohëshin reth tij si mizat rrotull mjaltit. Hasani veç që ish alim i përmendur me nje famë te madhe, por ish edhe një poet i naturçim. Vjershëronte pa mundim dhe vjershat prej gojës së tij ridhnin porsi uji që rjedh prej çurkës, pa penguar e pa pushuar. Hasani ishte si Hafëzi Shiraziu, vjershat që fliste, vetë nuk i mblithte dhe nuk i shënonte, por populli, si bleta që mbledh mjaltin ashtu i ndiqnin fjalët e tij e s’i linin të binin përdhe po me kujdesi të madhë i mblithnin. Hasani një vjershë të fliste, ajo brënda një muaji në të katër anët e Shqipërisë do të zjente.

Kur ka rënë fjala për Hasanin, Naim bej Frashëri më pat thënë se Hasan Zyko Kamberi në Shqipëri ka qenë (Sulltan-u Shuara) mbreti i poetëvet. Si kam ndigjuar prej disa pleqvet të ditçmë në kohrat që jetonte Hasani edhe shumë ma vonë bile paska qënë zakoni që nëpër mbledhjet që bëheshin pas dark për me u zbavit e me defry, gjith burrat që ndodheshin aty, me radhë do të flisnin vjersha në një masë q’iu caktohej, edhe cilit t’i pëlqeheshin më tepër, ajy midis shokëvet fitonte një famë të çuditçme edhe sipër lavdërim mbahej nëpër gojën e popullit. Herë herë qëllonte që një njeri me anën e një vjershës që lavdërohej prej kujt fitonte një famë të madhe për kuntrazi me një vjershë që shahej e humbte nderik krejt. Pra populli asi kohej prej vjershëtarëvet ndruhej fort se me anën e nj’a dy vjershave ( me një këngë) poshtëroheshin në syt të botës. Dyqind vjet përpara Elbasani ka qenë qendra e ulemavet edhe poetëvet. Për t’i vizituar këta Ylema vinin apostafat vizituesa prej Arabije, prej Persije e prej Turqije. Këta flisnin vjersha në të katër gjuhët

Mos shkojmë shum lark, se në kohët të Sultan Mahmudit veziri i math (Kryeministri), Mustafa pashaj, kur vizitoj një herë katundin e Pojanit të Korçës, ku i par rënë kryert, si pas zakonit t’atherçim, në një mbledhje paskan filluar të vjershërojnë me radhë. Atje na ndodhej edhe një burrë i quajtur Muço (Mustafa) i cili ishte kushuriri i pashajt. Ky paska qënë pak si i lehtë. Kur i vjen sëraja Muços për të folur, i mjeri ndrydhet e shtrydhet e s’munt të flasë dot asgjë. Hë, Muço, i thanë, folë edhe ti një sent! E ku munt unë të flas, thotë i shkreti. Në këto fjal’e sipër, Muços se qysh i venë sytë te një kosh q’ishte mbushur me vandakë urovi edhe sakaqë i mjeri Muço ligjëron këtë vjershë: “Prapa koshit me urof pashë gjith dynjanë”. Gjithë ç’qenë e shkulnë së qeshuri dhe i thanë: “Ç’farë vjershe kjo, mor Muço, edhe ç’kuptim ka? Prapa koshit qysh shihet dynjaja?” Muçoja: “unë kaq dita kaq thashë. A e shkova radhën time? Tani le të flasin ata që dinë më mirë”. Këtë e kanë ndigjuar prej një plaku q’ishte ndodhur atje. D.m.th. asi kohej me qënë se vënd dëfrimi si sot nuk kishte për të dëfryer edhe një katund i vogël t’ishte por me kësi mbledhjesh e kalonin kohën.

Më pat thënë im-atë: Një qind vjet përpara në Kostur paska qenë një bej shum i pasur me emrin Shahin bej. Një natë i marrin zjar konakët edhe krejt gjindja dalin jashtë. Beu po shikon sprihën e flakës të tmerçme që ka hapur gojrat e po përndan shufrat e zjarta porsi vrastajet e rufesë në të gjith anët e ndërtesavet dyke i pllakosur flaka an’e mb’anë e me gjith ç’përmbajnë brënda po i përzhit, beu po i mbushen sytë me lot dhe po i fshin me shaminë që po mbante në dorë. Në tjatër anë i u jep urdhër shërbëtorëvet q’as një plaçkë të mos shpëtojnë por t’i lenë të digjen krejt. Në këtë hall e sipër ashkush nuk po kuxon ta pyesë se përse po qan? Kurse në qoftë se qan se i dhimben plaçkat që po digjen ajy përkundrazi s’po don t’i shpëtojë vetë dhe po i len të didhen. Një Zotëri nga më t’afërtit kurajohet dhe i thotë: Bej! Të lutem përse po qan? Të them se po qan për mallin që po digjet! Zotërija jote vetë po jep urdhër që të mos shpëtojë asnjë gjilpërë, tani kjo e qarë ç’është?!… Beu i përgjigjet: ti e di se unë jam në gjindje që të gatit edhe dhjetë konakë si këta dhe më të mirë, por qaj librat e Hasanit që m’u doqnë dhe ku ta gjej Hasanë që të m’i shkruaj prapë! Jah Hasani, ky është.

Unë pata gjetur një volum të vogël me vjershat e Hasanit dhe 30 e ca vjet përpara i a pata dorzuar të ndyerit Orhan Bej, për t’i a dhënë Fehim Bej Zavalanit që ti shtypte në Manastir por mjerisht Fehim Beut i patnë humbur. Nuk më harohet ky hidhërim që qysh nuk i pata kopijuar pra t’ia dorëzonja, por kujtova se brenda javës mund të shtypej. Me gjith këtë prapë besoj se mund të ketë mbetur diçka prej vjershave të tij andej këndej. Unë prej vjershavet të Hasanit vetëm disa strofe kam ndër mënt dhe ato si nëpër tym. Kur i paskan thënë folna një vjershë për grat’e veja dhe ajy paska thenë: (po shënoj ç’kam për menç).

Ndigjoni Hasanë se ç’flet                                                                                                                                                                      se ka dalldisur në det.                                                                                                                                                                              Kaqë tyrli alamet[i]                                                                                                                                                                                  Ka qar hall e gravet veja

Se ashku më bën të flas                                                                                                                                                                      pra jam për të bërë kavvas[ii]                                                                                                                                                            se ato nuk shohin gas                                                                                                                                                                              kam qar hall e gravet veja

………………………………………                                                                                                                             ………………………………………                                                                                                                                 ………………………………………                                                                                                                                     ………………………………………

Pra kur bënet dasm’ e valle                                                                                                                                                               Se ç’iu bijen shumë halle                                                                                                                                                                      thon’ o burrë pse s’e gjalle?                                                                                                                                                                    Kam qar hall’ e gravet veja.

Në funt thotë:

Kam frikë se mos vetë                                                                                                                                                                        pra le Rapçenë të shkretë                                                                                                                                                                 qysh të ma shkojë këtë jetë                                                                                                                                                               pra qaj hall e gravet veja

Kur paska qënë në Kostur parësija i a paskan përmbledhur dyke i thënë se ç’thua për çështjen e luftës t’Aliut me Muavijën. Këtu si bije shumë ngushtë paska thënë: (edhe këtë si nëpër tymt)

Kjo punë more Sultan                                                                                                                                                                          na ngjet në një bazergjan[iii]                                                                                                                                                                 i thotë ngrehu ti o xhan                                                                                                                                                                            të ri un në këtë dyqan.

……………………………………                                                                                                                                    ……………………………………                                                                                                                                                 ……………………………………                                                                                                                               …………………………………….

Po kjo pun është e vjetër                                                                                                                                                                      të zëmë një punë tjetër                                                                                                                                                                          se kan ardhur shumë mbretër                                                                                                                                                                kët dot s’e kanë qruarë

Hasani me kësi fjalë dy-kupëtimesh shpëtoj. Një çështje kësisoj ka ngjarë dhe në kohrat e vjetra në Persi. Një mbret një ditë e pyeti një alim të math që ndodhej në xhami ndënjur mbi fronin e Këshillimit dyke i thënë: Ebi Beqri apo Aliu është m’i math. Edhe ky Alimi i thotë: “kush e ka bijën e tij në shtëpi të vet është m’i math”. (men qane bintuhu fi bejtihi). Si suninjtë ashtu dhe shiinjtë që të  dy palët këtë fjalë e pranuan në favorin e vetë. Suninjtë e çkoqitnë kështu: me qënë se bija e Ebu Beqrit ndodhet në shtëpi të profetit Ebu Beqri është m’i math. Shiinjtë e gjykuan kështu: me qënë se bij e profetit ndodhet në shtëpi t’Aliut ky duhet të jetë m’i math. Kësisoj Hasani si një Alim i math dha një përgjigje dy-kupëtimesh.

Një ditë prapë kur ka filluar të flasë disa fjalë të nalta fort misterijoze, tepër të myllta dhe shokët e tij nuk po puthnin dot, i u ka thënë:

Shes xhevahir e Jakutë[iv]                                                                                                                                                                atje ku shiten drutë!                                                                                                                                                                             sa fjal’ e naltë!                                                                                                                                                                                          Me gjithë atë qëllimi kupëtohet.

N’u gjençin vjershat e Hasanit me qënë se është m’i vjetri i të gjithë poetëvet shqipëtar, do t’i bëjë shërbimin më të math thesarit kombëtar. Në Shqipëri pjesë pjesë në të gjith anët ndodheshin vjershat e Hasanit por si në çështjen e Ali pashë Tepelenës ashtu edhe disa vjet më pas prej një armatej 90 mijë ushtarësh q’ardhën në Toskëri për të bërë një operacion, shkrimet e Hasanit porsi të tjerat u çdukën. Hasani ka patur edhe një tyrbe (mausole) në Starje që shum vjet u vizitua se njihej si një burë i mirë e i shenjt. Por si mbeturinat e tjera edhe ajo u çduk. Hasani si një Alim (savant) i math e një vjershëtar i dyshekullash me famë të bujshme, për nderin e shqiptarizmës meriton t’i përsëritet tyrbeja e tij e te vizitohet si vari i Firdeusit që po vizitohet edhe sot në qytetin Tus.

Ç’është shkaku që bejlerët e moçim nderoheshin me të tepërtë prej popullit? Që moti bejlerët (yleman) e përkrahnin shumë dhe ylemaja ata i nderonin tepër. Kur populli këto punì i shihnin që shkonte paralel, atëhere edhe populli e shihnin për detyre t’i nderojnë që të dy palët. Në Shqipëri nga do ta hedhim synin (si xhamitë) medresetë, urat çeshmetë shohim se më të shumtat prej syresh janë ndërtuar. Që ditën q’u larguan njëri prej tjetrit të dy palëve u ra vlefta dhe rëndësija. Jah dhe Shahin nën vezir i Shkodrës, veziri i Plasës, Ymer pashë Vrijoni e disa duzina të tjerë nga këta ishin q’ edhe sot i u kujtohet emri. Dy qind vjet para nga ulemaja e mëdhenj Ismail efendi Bushati kujtohet në histori, etj..

 

 

[i] botët

[ii] shoqërues

[iii] tregtar

[iv] gurë i çmuar

 

*Kultura Islame nr. 7-8. 1944

Comments

Your email address will not be published. Required fields are marked *